Marketlerin fırın reyonlarında dizili poğaçaların önünden geçerken muhtemelen siz de etiketlerdeki isimlere bakarak karar veriyorsunuz. “Ev Yapımı Poğaça”, “Köy Poğaçası”, “El Açması Poğaça” ya da “Tereyağlı Poğaça” gibi tanımlamalar tüketicinin ilk anda güvendiği ve satın alma kararını etkileyen en önemli unsurlardan biri. Ancak bu isimlerin her zaman gerçeği yansıttığını söylemek mümkün değil. Peki ürünün satış adı gerçekten içeriğini, yapım şeklini ve kalitesini tam olarak yansıtıyor mu?
Satış Adı Neden Bu Kadar Önemli?
Gıda ürünlerinde satış adı, tüketicinin ürün hakkında ilk izlenimini oluşturan bilgidir. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği’ne göre, gıdanın adı tüketiciyi yanıltmayacak, gıdanın gerçek niteliğini doğru biçimde yansıtacak şekilde kullanılmalıdır. Yani bir poğaça “tereyağlı” olarak satılıyorsa içeriğinde gerçekten tereyağı bulunmalı; “el açması” deniyorsa, etiketin tüketiciyi gıdanın üretim şekli hakkında yanıltmaması gerekir.
Ancak uygulamada durum her zaman bu kadar net değil. Birçok süpermarkette satılan poğaçalarda, satış adıyla gerçek içerik arasında farklar bulunabiliyor. Bu durum, tüketicinin ödediği bedel karşısında beklediği kaliteyi alamamasına yol açabiliyor. Ayrıca etikette belirtilmeyen alerjenlerin ya da beklenmeyen bileşenlerin bulunması, alerjisi veya intoleransı olan kişiler için sağlık riski oluşturabiliyor.
Hangi İfadeler Yanıltıcı Olabilir?
“Ev Yapımı” veya “Köy Poğaçası” İddiası
Bu ifadeler tüketicinin zihninde doğal, katkısız, geleneksel yöntemlerle üretilmiş bir ürün algısı yaratır. Ancak “ev yapımı”, “köy usulü”, “geleneksel” gibi pek çok ifade mevzuatta her zaman teknik olarak tanımlanmış bir kategori değildir ve bu nedenle pazarlama amaçlı, gevşek biçimde kullanılabilmektedir. Etiketleme mevzuatı, gıda etiketinde kullanılan ifade ve görsellerin tüketiciyi gıdanın bileşimi, niteliği ve üretim yöntemi konusunda yanıltmamasını şart koşar.
Bu nedenle, “ev yapımı” yazan bir poğaçanın endüstriyel ölçekte üretilmesi, hazır karışımlar ve katkı maddeleri içermesi hukuken bütünüyle yasak değildir; ancak bu ifade, ürünün üretim şeklini ve içeriğini olduğundan daha “doğal” veya “katkısız” gösteriyorsa yanıltıcı sayılabilir. Etikette emülgatörler, koruyucular veya aroma vericiler yer almasına rağmen ürünün “ev yapımı”, “köy poğaçası” gibi çağrışım yapan ifadelerle öne çıkarılması, uygulamada Ticaret Bakanlığı ve Tarım ve Orman Bakanlığı’nın denetim ve yaptırım gündemine gelebilmektedir.
“Tereyağlı” İfadesi ve Gerçek İçerik
Tereyağı, poğaçalara hem lezzet hem de besin değeri açısından katma değer sağlayan bir malzemedir. Avrupa Birliği ve Türkiye etiketleme uygulamalarında, bir bileşenin ürün adında öne çıkarılması durumunda, bu bileşenin miktarının genellikle bileşenler listesinde yüzde olarak belirtilmesi ve ürünün karakteristik özelliğine gerçekten katkı sağlaması beklenir.
“Tereyağlı poğaça” etiketi taşıyan bir üründe tereyağı, yağ fazında anlamlı bir bileşen olmalıdır. Asıl yağ kaynağının margarin veya palm yağı olması, tereyağı oranının çok düşük kalması halinde, ürün adı tüketiciyi yanıltan nitelikte değerlendirilebilir. Tüketici, bu durumda hem fiyat farkı ödeyerek beklediği kaliteyi alamamış olur, hem de etiket ismi ile gerçek bileşenler arasındaki uyumsuzluk “yanıltıcı ticari uygulama” tartışmasını gündeme getirir.
“El Açması” İddiaları
El açması ifadesi, hamur işinin makineler yerine insan eliyle şekillendirildiği algısını yaratır ve tüketici gözünde daha özenli, el emeği yoğun üretim anlamına gelir. Mevzuatta “el açması” ibaresi için ayrıntılı teknik bir tanım bulunmamakla birlikte, etiket ve tanıtım ifadelerinin gıdanın gerçek üretim yöntemini olduğundan farklı göstermesi yasaktır.
Bu nedenle, gerçekte tamamen otomatik hatlarda şekillenen ürünlerin “el açması” gibi ifadelerle pazarlanması, tüketiciyi yanıltıcı bilgi verme kapsamında değerlendirilebilir. Bu tür ifadeler nedeniyle tüketicinin kalite beklentisi yükselirken, aldığı ürün bu beklentiyi karşılamıyorsa, ödenen bedel ile alınan nitelik arasında dengesizlik doğar.
Tüketici Haklarınızı Biliyor musunuz?
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, ticari uygulamalarda tüketicinin yanıltılmasını ve aldatılmasını yasaklar; haksız ticari uygulamalara idari yaptırım öngörür. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği ise, gıda etiketlerinde yer alan tüm bilgilerin doğru, açık ve yanıltıcı olmaması gerektiğini düzenler; satış adı da bu kapsamın içindedir.
Bir ürünün satış adı ile içeriği arasında tüketiciyi yanıltacak ölçüde tutarsızlık varsa, bu durum hem etiketleme mevzuatına aykırılık hem de 6502 sayılı Kanun kapsamında yanıltıcı ticari uygulama veya tüketiciyi aldatma niteliğinde değerlendirilebilir. Tüketici olarak şu haklarınız bulunuyor: ürünün gerçek içeriğini, yapım şeklini ve niteliklerini eksiksiz ve doğru bir şekilde öğrenme hakkı; yanıltıcı etiketleme nedeniyle zarara uğradığınızda şikayette bulunma ve uğradığınız zararın giderilmesini talep etme hakkı; ürünün satış adının, gerçek içeriğiyle uyumlu olmasını talep etme hakkı ve aldatıcı uygulamalar karşısında yetkili kurumlara başvurma hakkı.
Etiket Okuma Becerisi Nasıl Geliştirilir?
Poğaça satın alırken yalnızca satış adına güvenmek yeterli değil. İçindekiler listesini dikkatlice incelemek, ürün hakkında gerçek bilgiye ulaşmanın en etkili yoludur.
İçindekiler Listesi Her Şeyi Anlatır
Mevzuata göre gıda bileşenleri, ağırlıkça en yüksek olandan en düşüğe doğru sıralanır. Eğer “tereyağlı poğaça” yazıyorsa ama içindekiler listesinde tereyağı ancak beşinci veya altıncı sırada yer alıyorsa, bu ürünün asıl yağ kaynağının başka bir yağ olduğunu gösterir.
Benzer şekilde, “doğal” veya “katkısız” iddiası taşıyan ürünlerde E kodlarıyla başlayan katkı maddeleri varsa, bu durum ürünün pazarlama iddiasıyla çelişebilir. “Doğal” ifadesinin kullanımına ilişkin uluslararası rehberler ve ulusal otoriteler, bu tür iddiaların kimyasal işlem görmüş veya sentetik katkı içeren ürünlerle birlikte kullanılmasının tüketiciyi yanıltabileceğine dikkat çeker.
Üretim Tarihi ve Raf Ömrü
Gerçekten taze ve katkısız üretilen poğaçaların raf ömrü, gıda güvenliği ve mikrobiyal bozulma hızları nedeniyle genellikle kısadır; koruyucu kullanılmayan, yüksek nemli fırın ürünlerinde birkaç gün içinde bayatlama ve bozulma görülebilir. Eğer “ev yapımı” etiketli bir poğaçanın son kullanma tarihi bir hafta veya daha uzun bir süre sonrasını gösteriyorsa, bu ürün soğuk zincir koşullarında tutuluyor olabilir veya raf ömrünü uzatan koruyucular ya da özel ambalaj teknolojileri kullanıyor olabilir. Bu durum, ürünün “ev yapımı / katkısız” algısıyla çelişebilir ve etiket iddiasının dikkatle değerlendirilmesini gerektirir.
Gramaj ve Fiyat Karşılaştırması
Aynı tip poğaçaların farklı satış adlarıyla ve farklı fiyatlarla sunulduğu durumlarda, içerik etiketlerini karşılaştırarak gerçek farkı görebilirsiniz. Çalışmalar, tüketicilerin “geleneksel”, “ev yapımı” gibi pazarlama terimlerine daha yüksek bedel ödemeye eğilimli olduğunu, ancak içerik bakımından ürünler arasında her zaman anlamlı bir kalite farkı bulunmadığını göstermektedir. Bu nedenle gramaj, içerik ve birim fiyat (100 gram fiyatı) karşılaştırması yapmak, daha rasyonel bir seçim sağlar.
Şikayette Bulunma Yolları
Yanıltıcı satış adıyla karşılaştığınızda sessiz kalmak zorunda değilsiniz. Başvurabileceğiniz yollar güncel resmi uygulamalarla uyumludur:
- Ürünü satın aldığınız mağazaya yazılı şikayette bulunabilir, fişinizi saklayarak ücret iadesi talep edebilirsiniz
- İl veya ilçe Ticaret Müdürlükleri’ne başvurarak, 6502 sayılı Kanun kapsamındaki haksız/yanıltıcı ticari uygulamalar hakkında resmi şikayette bulunabilirsiniz
- Tarım ve Orman Bakanlığı’nın ALO 174 Gıda Hattı’nı arayarak gıda güvenliği ve etiket ihlalleri konusunda şikayetinizi iletebilirsiniz
- Tüketici hakem heyetlerine belirli parasal sınırlar dahilinde başvurarak tazminat veya bedel iadesi talebinde bulunabilirsiniz
Bilinçli Tüketici Olmak İçin İpuçları
Satış adlarının yanıltıcı olabileceğini bilerek alışveriş yapmak, hem bütçenizi korur hem de sağlığınızı güvence altına alır. Her zaman içindekiler listesini okuyun, şüpheli bulduğunuz iddialara körü körüne inanmayın. “Ev yapımı”, “köy usulü”, “geleneksel” gibi ifadeler, mevzuatta her zaman net bir yasal tanıma sahip olmadığı için pazarlamada serbestçe kullanılabilmektedir; önemli olan, bu ifadelerin ürünün gerçek niteliğini tüketici nezdinde yanlış yansıtmaması gerektiğidir.
Asıl güvenmeniz gereken şey, ürünün resmi içerik listesi ve beslenme/bileşen tablosudur. Kaliteli bir poğaçanın fiyatı mutlaka yüksek olmak zorunda değildir ama içeriği şeffaf olmalıdır. Satış adı ne kadar çekici olursa olsun, ürünün gerçek kalitesini ancak etiketindeki detaylar gösterir. Tüketici olarak haklarınızı bilmek ve kullanmak, hem kendi çıkarlarınızı korur hem de piyasada dürüst üretim yapan firmaları desteklemenize yardımcı olur.
İçerik Listesi